India – Location and Size (Chapter 1)
ಅಧ್ಯಾಯ 1: ಭಾರತ – ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (Location & Size)
1.1. ಭಾರತದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನ (ಅಕ್ಷಾಂಶ-ರೇಖಾಂಶ)
ಭಾರತವು ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಭೂಮಿಯ ಉತ್ತರಾರ್ಧಗೋಳದಲ್ಲಿ (Northern Hemisphere) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆ.
· ಅಕ್ಷಾಂಶ ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗ 8°4′ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶದಿಂದ (N) 37°6′ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶದವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ.
· ರೇಖಾಂಶ ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಭಾರತವು 68°7′ ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದಿಂದ (E) 97°25′ ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:
· ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಉದ್ದ: ಸುಮಾರು 3,214 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
· ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಅಗಲ: ಸುಮಾರು 2,933 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
· ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ಬಿಂದು: ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿ (ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗ).
· ಒಟ್ಟು ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ: 32,87,263 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (32.8 ಲಕ್ಷ ಚ.ಕಿ.ಮೀ.). ಇದು ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ಭೂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಸುಮಾರು 2.4% ರಷ್ಟಿದೆ.
· ವಿಶ್ವದ ಸ್ಥಾನಮಾನ: ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ 7ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ (ರಷ್ಯಾ, ಕೆನಡಾ, ಚೀನಾ, ಅಮೆರಿಕ, ಬ್ರೆಜಿಲ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ನಂತರ).
ಇತರೆ ಮಹತ್ವದ ಅಂಶಗಳು:
· ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತರದ ಬಿಂದು: ಇಂದಿರಾ ಕೊಲ್ (ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ).
· ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪೂರ್ವದ ಬಿಂದು: ಕಿಬಿಥು (ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ).
· ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಿಂದು: ಸರ್ ಕ್ರೀಕ್ (ಗುಜರಾತ್).
· ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷಿಣದ ಬಿಂದು: ಇಂದಿರಾ ಪಾಯಿಂಟ್ (ಗ್ರೇಟ್ ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪ) 6°45′ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶ.
· ಭಾರತದ ಭೂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ಭೂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ 2.4% ರಷ್ಟಿದ್ದರೂ, ವಿಶ್ವದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 17.5% ರಷ್ಟು ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
1.2. ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತದ ಮಹತ್ವ (Tropic of Cancer)
ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತವು 23°30′ ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ರೇಖೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಹವಾಮಾನದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ.
· ವಿಭಜನಾ ರೇಖೆ: ಈ ರೇಖೆಯು ದೇಶವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ:
* ಉತ್ತರ ಭಾಗ: ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ವಲಯ (Temperate Zone)
* ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ: ಉಷ್ಣವಲಯ (Tropical Zone)
· ಹಾದುಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತವು ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು 8 ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಈ ರಾಜ್ಯಗಳ ಕ್ರಮ ಹೀಗಿದೆ:
1. ಗುಜರಾತ್
2. ರಾಜಸ್ಥಾನ
3. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ
4. ಛತ್ತೀಸ್ಗಢ
5. ಜಾರ್ಖಂಡ್
6. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ
7. ತ್ರಿಪುರಾ
8. ಮಿಜೋರಾಂ
· ಮಹತ್ವ:
* ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತವು ಭಾರತವನ್ನು ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ರೇಖೆಯಾಗಿದೆ.
* ಈ ರೇಖೆಯು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತರದ ಬಿಂದುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
* ಜೂನ್ 21 ರಂದು (ಉತ್ತರಾಯಣ) ಸೂರ್ಯನು ಈ ರೇಖೆಯ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುತ್ತಾನೆ.
* ಈ ರೇಖೆಯ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
· ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಗತಿ: ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತವು ಒಟ್ಟು 17 ದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋದರೂ, ಭಾರತವು ಈ ರೇಖೆಯು ಹಾದುಹೋಗುವ ಪ್ರಮುಖ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
1.3. ಭಾರತದ ನೆರೆಹೊರೆಯ ದೇಶಗಳು (Neighbouring Countries)
ಭಾರತವು ತನ್ನ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟು 9 ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭೂ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡ ದೇಶಗಳು 7 ಮತ್ತು ಜಲ ಗಡಿಯನ್ನು (ಸಮುದ್ರ ಗಡಿ) ಹಂಚಿಕೊಂಡ ದೇಶಗಳು 2 ಇವೆ.
ಎ. ಭೂ ಗಡಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ದೇಶಗಳು (7 ದೇಶಗಳು):
1. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ:
· ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯನ್ನು ‘ರ್ಯಾಡ್ಕ್ಲಿಫ್ ರೇಖೆ‘ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
· ಈ ಗಡಿಯನ್ನು 1947 ರಲ್ಲಿ ಸರ್ ಸಿರಿಲ್ ರ್ಯಾಡ್ಕ್ಲಿಫ್ ರಚಿಸಿದ್ದರು.
· ಈ ಗಡಿಯು ಗುಜರಾತ್, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ.
· ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 3,323 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
2. ಚೀನಾ:
· ಭಾರತ-ಚೀನಾ ಗಡಿಯನ್ನು ‘ಮ್ಯಾಕ್ಮೋಹನ್ ರೇಖೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
· ಈ ಗಡಿಯು ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಉತ್ತರಾಖಂಡ್, ಸಿಕ್ಕಿಂ ಮತ್ತು ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ.
· ಭಾರತ-ಚೀನಾ ಗಡಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 3,488 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
· ಇದನ್ನು ‘ವಾಸ್ತವಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ’ (LAC – Line of Actual Control) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
3. ನೇಪಾಳ:
· ಭಾರತ-ನೇಪಾಳ ಗಡಿಯು ತೆರೆದ ಗಡಿ (Open Border) ಆಗಿದೆ.
· ಈ ಗಡಿಯು ಉತ್ತರಾಖಂಡ್, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿಂ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ.
· ಭಾರತ-ನೇಪಾಳ ಗಡಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 1,751 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
4. ಭೂತಾನ್:
· ಭಾರತ-ಭೂತಾನ್ ಗಡಿಯು ಅಸ್ಸಾಂ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕಿಂ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ.
· ಭಾರತ-ಭೂತಾನ್ ಗಡಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 699 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
5. ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್:
· ಭಾರತ-ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಗಡಿಯು ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಮಣಿಪುರ ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ.
· ಭಾರತ-ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಗಡಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 1,643 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
6. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ:
· ಭಾರತ-ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಗಡಿಯು ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಭೂ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ.
· ಈ ಗಡಿಯು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಮೇಘಾಲಯ, ತ್ರಿಪುರಾ ಮತ್ತು ಮಿಜೋರಾಂ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ.
· ಭಾರತ-ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಗಡಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 4,096 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
· ಇದನ್ನು ‘ಪುಷ್ಟಗಡಿ’ (ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಗಡಿ) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
7. ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ:
· ಭಾರತವು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದೊಂದಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಉದ್ದದ ಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
· ಈ ಗಡಿಯು ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರದ (ಈಗ ಪಾಕ್-ಆಕ್ರಮಿತ ಕಾಶ್ಮೀರ) ವಕಾನ್ ಕಾರಿಡಾರ್ ಮೂಲಕ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ.
· ಇದನ್ನು ‘ಡ್ಯೂರಾಂಡ್ ರೇಖೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಿ. ಜಲ ಗಡಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ದೇಶಗಳು (2 ದೇಶಗಳು):
8. ಶ್ರೀಲಂಕಾ:
· ಭಾರತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾ ನಡುವಿನ ಜಲ ಗಡಿಯನ್ನು ‘ಪಾಕ್ ಜಲಸಂಧಿ’ (Palk Strait) ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದೆ.
· ಈ ಜಲಸಂಧಿಯು ತಮಿಳುನಾಡಿನಿಂದ ಶ್ರೀಲಂಕಾವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ.
· ಇದರ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಅಗಲ ಸುಮಾರು 64 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
9. ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್:
· ಭಾರತ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್ ನಡುವಿನ ಜಲ ಗಡಿಯು ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ದ್ವೀಪ ಸಮೂಹದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಇದೆ.
· ಇವೆರಡೂ ದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗವಿದೆ.
ಸಮುದ್ರ ಗಡಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಇತರೆ ದೇಶಗಳು:
ಮೇಲಿನ 9 ದೇಶಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಭಾರತವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಸನಿಹದಲ್ಲಿದೆ:
· ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ (ಸಮುದ್ರ ಗಡಿ)
· ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್ (ಸಮುದ್ರ ಗಡಿ)
· ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ (ಭೂ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಗಡಿ ಎರಡೂ)
1.4. ಭಾರತದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಗಡಿಗಳು (ಭೂ ಗಡಿ ಮತ್ತು ತೀರ ಪ್ರದೇಶ)
ಭಾರತವು ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಗಡಿಗಳು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಭೂ ಗಡಿ:
· ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಭೂ ಗಡಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು 15,200 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
· ಈ ಗಡಿಯು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ.
· ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ, ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್ ದೇಶಗಳಿವೆ.
· ಭೂ ಗಡಿಯು 17 ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ (ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಡಿ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ: ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ).
ತೀರ ಪ್ರದೇಶ (Coastline):
· ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ತೀರ ಪ್ರದೇಶದ ಉದ್ದ 7,516.6 ಕಿಲೋಮೀಟರ್.
· ಇದನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
1. ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗದ ತೀರ ಪ್ರದೇಶ: 6,100 ಕಿಲೋಮೀಟರ್
2. ದ್ವೀಪ ಪ್ರದೇಶದ ತೀರ ಪ್ರದೇಶ: 1,416.6 ಕಿಲೋಮೀಟರ್
· ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯು ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ.
· ಭಾರತದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ.
· ತೀರ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಗುಜರಾತ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಗೋವಾ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಕೇರಳ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ.
· ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ತೀರ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ: ಗುಜರಾತ್ (ಸುಮಾರು 1,600 ಕಿ.ಮೀ).
· ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ತೀರ ಪ್ರದೇಶ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ: ಗೋವಾ.
ಪ್ರಮುಖ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಭಾಗಗಳು:
ಭಾರತದ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
1. ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು (ಹಿಮಾಲಯ)
2. ಉತ್ತರದ ಮೈದಾನ (ಇಂಡೋ-ಗಂಗಾ-ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಮೈದಾನ)
3. ಪೆನಿನ್ಸುಲಾರ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ (ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ)
4. ಕರಾವಳಿ ಮೈದಾನಗಳು
5. ದ್ವೀಪಗಳು
1.5. ಭಾರತೀಯ ಮಾನಕ ಸಮಯ (IST – Indian Standard Time)
ಭಾರತವು ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ನಡುವೆ ಸುಮಾರು 30 ಡಿಗ್ರಿಗಳ ರೇಖಾಂಶದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಒಂದೇ ಸಮಯವನ್ನು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಮಯ ನಿರ್ಧಾರ:
· ಭಾರತೀಯ ಮಾನಕ ಸಮಯವನ್ನು 82°30′ ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ.
· ಈ ರೇಖಾಂಶವು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಅಲಹಾಬಾದ್ (ಇಂದಿನ ಪ್ರಯಾಗ್ರಾಜ್) ನಗರದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.
· ಇದನ್ನು ‘ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಮೆರಿಡಿಯನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
IST ಮತ್ತು GMT ವ್ಯತ್ಯಾಸ:
· ಭಾರತೀಯ ಮಾನಕ ಸಮಯವು ಗ್ರೀನ್ವಿಚ್ ಮೀನ್ ಟೈಮ್ (GMT) ಗಿಂತ 5 ಗಂಟೆ 30 ನಿಮಿಷ ಮುಂದಿದೆ.
· ಅಂದರೆ, GMT ಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 12 ಗಂಟೆ ಆದಾಗ IST ಯಲ್ಲಿ ಸಂಜೆ 5:30 ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
· ಸೂತ್ರ: IST = GMT + 5:30
ಮಹತ್ವ:
· ಒಂದೇ ಸಮಯವು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ರೈಲ್ವೆ, ವಿಮಾನಯಾನ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ.
· ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ನಡುವಿನ ಸಮಯದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಸುಮಾರು 1 ಗಂಟೆ 45 ನಿಮಿಷ ಇದ್ದರೂ, ISTಯು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಗತಿಗಳು:
· ಭಾರತವು 1906 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾನಕ ಸಮಯವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.
· ಆಗ ಕಲ್ಕತ್ತಾ (ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ) ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆ (ಮುಂಬೈ) ಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಮಯಗಳಿದ್ದವು.
· 1947 ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು 82°30′ ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ರೇಖೆಯಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.
· ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯವು ಗುಜರಾತ್ಗಿಂತ ಸುಮಾರು 1 ಗಂಟೆ 45 ನಿಮಿಷ ಮೊದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
IST ಕುರಿತು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು:
· ದೇಶದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಅಸ್ಸಾಂ, ಅರುಣಾಚಲ) ಮುಂಜಾನೆ ಬೇಗನೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗುವುದರಿಂದ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಸಮಯವನ್ನು ಮುಂಜಾನೆ 5 ಗಂಟೆಗೆ ಆರಂಭಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ.
· ಕೆಲವು ತಜ್ಞರು ಭಾರತವನ್ನು ಎರಡು ಸಮಯ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ (ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಮಯ).
· ಆದರೆ ರೈಲ್ವೆ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಸೇವೆಗಳ ಸಮನ್ವಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ.
1.6. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ (Key Points at a Glance)
· ಅಕ್ಷಾಂಶ: 8°4′ N – 37°6′ N
· ರೇಖಾಂಶ: 68°7′ E – 97°25′ E
· ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಉದ್ದ: 3,214 ಕಿ.ಮೀ
· ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಅಗಲ: 2,933 ಕಿ.ಮೀ
· ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ: 32,87,263 ಚ.ಕಿ.ಮೀ (ವಿಶ್ವದ 7ನೇ ಸ್ಥಾನ)
· ಭೂ ಗಡಿ ಉದ್ದ: 15,200 ಕಿ.ಮೀ
· ತೀರ ಪ್ರದೇಶ ಉದ್ದ: 7,516.6 ಕಿ.ಮೀ (ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗ 6,100 + ದ್ವೀಪಗಳು 1,416.6)
· ನೆರೆಹೊರೆಯ ದೇಶಗಳು: 9 (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ಚೀನಾ, ನೇಪಾಳ, ಭೂತಾನ್, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ + ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್)
· ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತ ಹಾದುಹೋಗುವ ರಾಜ್ಯಗಳು: 8 (ಗುಜರಾತ್, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಛತ್ತೀಸ್ಗಢ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ತ್ರಿಪುರಾ, ಮಿಜೋರಾಂ)
· IST ರೇಖಾಂಶ: 82°30′ E (ಪ್ರಯಾಗ್ರಾಜ್ ಬಳಿ)
· GMT ಯಿಂದ IST ವ್ಯತ್ಯಾಸ: +5:30 ಗಂಟೆಗಳು
Read More:Examiner’s Logic Special :ನಿಮ್ಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಿಸುವ 30 MCQಗಳು – ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ” Powerful Exam Booster Guide.