ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆ (ಹರಪ್ಪಾ ನಾಗರಿಕತೆ)
1. ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳು
ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಸಿಂಧೂ-ಸರಸ್ವತಿ ನಾಗರಿಕತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ . ಏಕೆಂದರೆ ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬಹುಪಾಲು ನೆಲೆಗಳು ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಯಾದ ಸರಸ್ವತಿ (ಈಗಿನ ಘಗ್ಗರ್-ಹಾಕ್ರಾ) ನದಿಯ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಖೀಗಢಿ ಮತ್ತು ಗನೇರಿವಾಲಾದಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿದ್ದವು .
ಈ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ :
· ಹರಪ್ಪಾ ನಾಗರಿಕತೆ – ಮೊದಲು ಪತ್ತೆಯಾದ ಸ್ಥಳ ಹರಪ್ಪಾ ಇದ್ದ ಕಾರಣ
· ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆ – ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ಕಾರಣ
· ಸಿಂಧೂ-ಸರಸ್ವತಿ ನಾಗರಿಕತೆ – ಹೊಸ NCERT ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಹೆಸರು
· ಘಗ್ಗರ್-ಹಾಕ್ರಾ ನಾಗರಿಕತೆ – ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಆಧುನಿಕ ಹೆಸರುಗಳಾದ ಘಗ್ಗರ್ (ಭಾರತ) ಮತ್ತು ಹಾಕ್ರಾ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ) ಆಧರಿಸಿ
ಕಾಲಮಾನ:
ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಕಂಚಿನ ಯುಗದ ನಾಗರಿಕತೆಯಾಗಿದೆ (ಬ್ರಾಂಜ್ ಏಜ್). ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2600 ರಿಂದ 1900 ರವರೆಗೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು . ಈಜಿಪ್ಟ್ ಮತ್ತು ಮೆಸೊಪೊಟೋಮಿಯಾ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಸಮಕಾಲೀನವಾಗಿದೆ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು – ಸುಮಾರು 12.5 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ . ಈವರೆಗೆ 2500 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನೆಲೆಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1500 ನೆಲೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿವೆ .
ಮೂರು ಹಂತಗಳು :
· ಪ್ರಾಕ್-ಹರಪ್ಪಾ (ಆರಂಭಿಕ) ಹಂತ: ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3500-2600 – ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ವಸತಿಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾದವು. ಕೋಟ್ ದಿಜಿ, ಅಮ್ರಿ, ಧೋಲಾವೀರಾ, ಕಾಲಿಬಂಗನ್ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಾಕ್-ಹರಪ್ಪಾ ನೆಲೆಗಳಾಗಿವೆ .
· ಪರಿಪಕ್ವ ಹರಪ್ಪಾ ಹಂತ: ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2600-1900 – ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳು, ಸಮಾನ ಬಗೆಯ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ತೂಕದ ಮಾನಗಳು, ಮುದ್ರೆಗಳು, ಮಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಡಕೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು. ನಗರ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ದೂರದ ವ್ಯಾಪಾರ ಈ ಹಂತದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಾಗಿವೆ .
· ಉತ್ತರ-ಹರಪ್ಪಾ (ಅವನತಿ) ಹಂತ: ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1900 ರಿಂದ ಮುಂದೆ – ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ನಗರ ಜೀವನ ಕಣ್ಮರೆಯಾಯಿತು. ಹರಪ್ಪಾ ಕುಶಲಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಡಕೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮುಂದುವರೆದವು. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿನಿಮಯ ಕುಸಿಯಿತು .
ಕಾಲನಿರ್ಧಾರಣಾ ವಿಧಾನ: ರೇಡಿಯೋ ಕಾರ್ಬನ್ (C-14) ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಸ್ಟ್ರಾಟಿಗ್ರಫಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
2. ಪತ್ತೆಯಾದ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನಕಾರರು
ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪತ್ತೆಯು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. 2024ನೇ ಇಸವಿಯು ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪತ್ತೆಯ 100ನೇ ವರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ . 1924ರಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಅವರು “ದಿ ಇಲ್ಲಸ್ಟ್ರೇಟೆಡ್ ಲಂಡನ್ ನ್ಯೂಸ್”ನಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪತ್ತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು .
ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಖನನಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನಕಾರರು :
ಹರಪ್ಪಾ:
· 1875: ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಹರಪ್ಪಾ ಮುದ್ರೆಯ ವರದಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು
· 1921: ದಯಾ ರಾಮ್ ಸಾಹ್ನಿ ಅವರು ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಿದರು
· ಇದು ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಮೊದಲ ಪತ್ತೆಯಾದ ನಗರ
· ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ರಾವಿ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿದೆ
ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ:
· 1922: ರಾಖಾಲ್ದಾಸ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಅವರು ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಿದರು
· “ಮೃತರ ದಿಬ್ಬ” ಎಂದು ಅರ್ಥ (ಸಿಂಧಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ)
· ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಸಿಂಧೂ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿದೆ
ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಖನನಗಳು:
· ಲೋಥಲ್ (ಗುಜರಾತ್): 1955 – ಎಸ್.ಆರ್.ರಾವ್
· ಕಾಲಿಬಂಗನ್ (ರಾಜಸ್ಥಾನ): 1953 – ಅಮಲಾನಂದ ಘೋಷ್ ಮತ್ತು ಬಿ.ಕೆ.ಥಾಪರ್
· ಧೋಲಾವೀರಾ (ಗುಜರಾತ್): 1986 – ಆರ್.ಎಸ್.ಬಿಷ್ಟ್
· ಬನವಾಲಿ (ಹರಿಯಾಣ): 1974 – ಆರ್.ಎಸ್.ಬಿಷ್ಟ್
· ರಾಖೀಗಢಿ (ಹರಿಯಾಣ): 1990ರ ದಶಕ – ಆರ್.ಎಸ್.ಬಿಷ್ಟ್
ಜಾನ್ ಮಾರ್ಷಲ್: 1924ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಆಗಿನ ASI ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರೇ ಈ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ “ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆ” ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು .
ಆರ್.ಇ.ಎಂ. ವೀಲರ್: ಸ್ಟ್ರಾಟಿಗ್ರಫಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಇವರು 1946ರಲ್ಲಿ ಹರಪ್ಪಾದಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿದರು .
3. ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ
NCERT ಆಧಾರ: ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳಾದ ರಾವಿ, ಝೀಲಂ, ಚೀನಾಬ್, ಸಟ್ಲೆಜ್, ಬಿಯಾಸ್ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು. ಹೊಸ NCERT ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿ (ಈಗಿನ ಘಗ್ಗರ್-ಹಾಕ್ರಾ) ಕೂಡ ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಖೀಗಢಿ ಮತ್ತು ಗನೇರಿವಾಲಾದಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿದ್ದವು .
ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ವಿವರ:
ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಈಗಿನ ಭಾರತದ ಗುಜರಾತ್, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಹರಿಯಾಣ, ಪಂಜಾಬ್, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಂಧ್, ಪಂಜಾಬ್, ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು . ಸುಮಾರು 12.5 ಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಿತ್ತು. ಹೋಲಿಕೆಗೆ, ಈಜಿಪ್ಟ್ ಮತ್ತು ಮೆಸೊಪೊಟೋಮಿಯಾ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗಿಂತ ಇದು ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು.
ಪ್ರಮುಖ ನೆಲೆಗಳ ವಿತರಣೆ:
· ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ನೆಲೆಗಳು: ಹರಪ್ಪಾ, ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ, ಚನ್ಹುದಾರೋ, ಕೋಟ್ ದಿಜಿ, ಅಮ್ರಿ, ಸುತ್ಕಾಗೆನ್ ದೋರ್, ಗನೇರಿವಾಲಾ.
· ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ನೆಲೆಗಳು: ಲೋಥಲ್, ಧೋಲಾವೀರಾ (ಗುಜರಾತ್), ಕಾಲಿಬಂಗನ್ (ರಾಜಸ್ಥಾನ), ರಾಖೀಗಢಿ, ಬನವಾಲಿ (ಹರಿಯಾಣ), ರೋಪಡ್ (ಪಂಜಾಬ್), ಆಲಂಗೀರ್ಪುರ್ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ)
4. ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷತೆಗಳು
ಹರಪ್ಪಾ
· ಪತ್ತೆ: 1921, ದಯಾ ರಾಮ್ ಸಾಹ್ನಿ
· ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಮೊದಲ ಪತ್ತೆಯಾದ ನಗರ, ಈ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಇದರ ಹೆಸರೇ ಬಂದಿದೆ
· ರಾವಿ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿದೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್)
· ಧಾನ್ಯದ ಕಣಜಗಳು (6 ಕಣಜಗಳು) – ಕೋಟೆಯ ಹೊರಗೆ ಪತ್ತೆಯಾದವು
· ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್ – ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ಕೆಳಗೆ ಸಾಲು ಸಾಲಾಗಿ ಏಕ ಕೋಣೆಯ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್ಗಳು
· ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲಾಲಿಂಗ ಪತ್ತೆ
· ಕೆಂಪು ಮರಳುಗಲ್ಲಿನ ಪುರುಷನ ಧಡ (Male Torso) – ಉತ್ತಮ ಕೆತ್ತನೆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ
· ಎರಡು ಬಗೆಯ ಸಮಾಧಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು: R-37 ಮಾದರಿ ಮತ್ತು H-ಮಾದರಿ ಸ್ಮಶಾನಗಳು
ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ
· ಪತ್ತೆ: 1922, ರಾಖಾಲ್ದಾಸ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ
· “ಮೃತರ ದಿಬ್ಬ” ಎಂದು ಅರ್ಥ (ಸಿಂಧಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ)
· ಸಿಂಧೂ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿದೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಂಧ್)
· ದೊಡ್ಡ ಸ್ನಾನಾಗಾರ (Great Bath): 39 ಅಡಿ ಉದ್ದ, 23 ಅಡಿ ಅಗಲ, 8 ಅಡಿ ಆಳದ ಈಜುಕೊಳದಂತಹ ರಚನೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ಜಲನಿರೋಧಕ. ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು, ಬದಲಾವಣೆ ಕೊಠಡಿಗಳು, ನೀರು ಹರಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇತ್ತು
· ಮಹಾಧಾನ್ಯಾಗಾರ (Great Granary): 45 ಮೀಟರ್ ಉದ್ದ ಮತ್ತು 45 ಮೀಟರ್ ಅಗಲದ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಕಟ್ಟಡ. ಗಾಳಿ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರುವ ಮೂರು ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಕೊಠಡಿಗಳು
· ಸಭಾಭವನ (Assembly Hall): ಬಹು-ಸ್ತಂಭಗಳ ಸಭಾಂಗಣ
· ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಮಗಳ ಶಿಲ್ಪ: ಕಂಚಿನ ಶಿಲ್ಪ, ಸುಮಾರು 4 ಇಂಚು ಎತ್ತರ. ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಂಚಿನ ಎರಕದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ
· ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆ: ಮೂರು ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಕೊಂಬುಗಳಿರುವ, ಯೋಗಾಸನದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಯ ಮುದ್ರೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಆನೆ, ಹುಲಿ, ಖಡ್ಗಮೃಗ, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಕಾಲಡಿ ಎರಡು ಜಿಂಕೆಗಳಿವೆ
· ದಾಢಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಶಿಲ್ಪ (Priest-King): ಸ್ಟಿಯಟೈಟ್ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆ. ಟ್ರೆಫಾಯಿಲ್ ಮಾದರಿಯ ಶಾಲು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಅರ್ಧ ಮುಚ್ಚಿವೆ
· ಮಾತೃದೇವತೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು: ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ
· ಬಾವಿಗಳು: ಸುಮಾರು 700 ಇಟ್ಟಿಗೆ ಬಾವಿಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
ಲೋಥಲ್
· ಪತ್ತೆ: 1955, ಎಸ್.ಆರ್.ರಾವ್
· ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಭೋಗ್ವಾ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿ
· ಕೃತಕ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸಿದ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆ (Dockyard) – ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶೇಷತೆ
· ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು
· ಅಕ್ಕಿ ಬೆಳೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ದೊರೆತ ಏಕೈಕ ಸ್ಥಳ
· ಮಣಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಖಾನೆ – ಸುಮಾರು 600 ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು
· ದ್ವಿಶವಸಂಸ್ಕಾರ (ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯ ಶವಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಿರುವುದು)
· ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
ಧೋಲಾವೀರಾ
· ಪತ್ತೆ: 1986, ಆರ್.ಎಸ್.ಬಿಷ್ಟ್
· ಗುಜರಾತ್ನ ಕಚ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ (ಖಾದಿರ್ ದ್ವೀಪ)
· ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ (ರಾಖೀಗಢಿಯ ನಂತರ)
· 2021ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರಾ ತಾಣವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ
· ಜಲ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: 16 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜಲಾಶಯಗಳು, ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಿತ ಜಲಾಶಯಗಳು
· ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸಂಕೇತ ಫಲಕ (Signboard): ವಾಬ್ನಿ ಧೋಲಾವೀರಾ ಸಂಕೇತ ಫಲಕ
· ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಂತಹ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಕೆತ್ತನೆ ಕೆಲಸದ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು
· 7 ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಂತಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
· ತಾಮ್ರದ ಒಂಟೆಗಾಡಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ
ಕಾಲಿಬಂಗನ್
· ಪತ್ತೆ: 1953, ಅಮಲಾನಂದ ಘೋಷ್ ಮತ್ತು ಬಿ.ಕೆ.ಥಾಪರ್
· ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ, ಘಗ್ಗರ್ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿದೆ
· ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳ – ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ
· ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿದ ಭೂಮಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ – ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಳುಮೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಸಾಕ್ಷಿ
· ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಮಡಕೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ
· ಒಂಟೆಯ ಅವಶೇಷ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
· ಭೂಕಂಪದ ಸಾಕ್ಷಿ ದೊರೆತಿದೆ
ರಾಖೀಗಢಿ
· ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದೆ (ಹಿಸಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆ)
· ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ (350 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ)
· ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ
· ಇತ್ತೀಚಿನ ಉತ್ಖನನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ
ಬನವಾಲಿ
· ಪತ್ತೆ: 1974, ಆರ್.ಎಸ್.ಬಿಷ್ಟ್
· ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿದೆ (ಫತೇಹಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆ)
· ತಾಮ್ರ-ಶಿಲಾಯುಗ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ
· ಬಾರ್ಲಿ ಬೆಳೆಯ ಸಾಕ್ಷಿ
ಚನ್ಹುದಾರೋ
· ಪತ್ತೆ: 1931, ಎನ್.ಜಿ.ಮಜುಮ್ದಾರ್
· ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಸಿಂಧೂ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿ
· ಕೋಟೆ ಇಲ್ಲದ ಏಕೈಕ ನಗರ
· ಮಣಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರ – ಬೀಡ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ
· ಬಳೆಗಳ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮತ್ತು ಶಾಯಿಯ ಪಾತ್ರೆ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
ಕೋಟ್ ದಿಜಿ
· ಪತ್ತೆ: 1953-55, ಫಜಲ್ ಅಹ್ಮದ್ ಮತ್ತು ಘುರೇಯ್
· ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಸಿಂಧೂ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿ
· ಪ್ರಾಕ್-ಹರಪ್ಪಾ ನೆಲೆ – ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ
5. ನಗರ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಅದರ ನಗರ ಯೋಜನೆ. ಇದನ್ನು ಆಧುನಿಕ ನಗರ ಯೋಜನೆಯ ಆದ್ಯ ಪ್ರರೂಪ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ .
ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ:
ನಗರಗಳನ್ನು ಗ್ರಿಡ್ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಬೀದಿಗಳು ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸರಳರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಕೋನದಲ್ಲಿ ಛೇದಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದು ಸಮಕೋನ ವಿನ್ಯಾಸ (Grid Pattern) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ .
ಕಟ್ಟಡಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು:
· ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ ಸುಟ್ಟ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಗಾತ್ರ ಏಕರೂಪವಾಗಿತ್ತು.
· ಜಲನಿರ್ಗಮನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಪ್ರತಿ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಚರಂಡಿ ಸೌಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಅದು ಮುಖ್ಯ ಚರಂಡಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಚರಂಡಿಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲಾಗಿತ್ತು
· ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನಾಗಾರಗಳು (ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದ ಗ್ರೇಟ್ ಬಾತ್) ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯದ ಕಣಜಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಾಗಿದ್ದವು
· ಮನೆಗಳು ಅಂಗಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಕಿಟಕಿಗಳು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗೆ ತೆರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಗೌಪ್ಯತೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ)
· ಮನೆಗಳು ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಅಂತಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು
ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆ:
ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹರಪ್ಪಾ ಜನರು ಅದ್ಭುತ ಕೌಶಲ್ಯ ತೋರಿಸಿದ್ದರು. ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 700 ಬಾವಿಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು . ಧೋಲಾವೀರಾದ ಜಲ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (16 ಜಲಾಶಯಗಳು) ನೀರಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಅದ್ಭುತ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ .
6. ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ
ಕೃಷಿ
· ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಜನರು ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು
· ಲೋಥಲ್ನಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಬೆಳೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ದೊರೆತಿದೆ
· ಕಾಲಿಬಂಗನ್ನಲ್ಲಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿದ ಭೂಮಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ – ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಳುಮೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಸಾಕ್ಷಿ
· ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಬೆಳೆದ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಯುರೇಷಿಯಾದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆದ ಮೊದಲಿಗರು ಹರಪ್ಪಾ ಜನರು
· ಖರ್ಜೂರ, ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಕಲ್ಲಂಗಡಿ, ಏಲಕ್ಕಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು
· ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು
ಪ್ರಾಣಿ ಸಾಕಣೆ
· ದನ, ಎಮ್ಮೆ, ಕುರಿ, ಮೇಕೆ, ಹಂದಿ, ನಾಯಿ, ಬೆಕ್ಕು, ಕೋಳಿ ಸಾಕಿದ್ದರು
· ಆನೆ, ಒಂಟೆಗಳ ಪರಿಚಯವಿತ್ತು – ಕಾಲಿಬಂಗನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂಟೆಯ ಅವಶೇಷ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
· ಕುದುರೆಯ ಪರಿಚಯದ ಬಗ್ಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಸುರ್ಕೊಟಡಾದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯ ಅವಶೇಷ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕುಶಲಕರ್ಮ
· ತಾಮ್ರ, ಕಂಚು, ಸೀಸ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಚಿನ್ನದ ಲೋಹಗಳ ಬಳಕೆಯಿತ್ತು
· ಕಂಚಿನ ಎರಕದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು – ಇದಕ್ಕೆ ಬಳಸಿದ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ ಮೇಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನ (Lost Wax Technique)
· ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಮಗಳ ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದ ಎಮ್ಮೆ ಕಂಚಿನ ಕಲೆಗೆ ನಿದರ್ಶನಗಳು
· ಮಣಿಗಳ ತಯಾರಿಕೆ – ಚನ್ಹುದಾರೋ ಮತ್ತು ಲೋಥಲ್ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳು
· ಮಡಕೆ ತಯಾರಿಕೆ – ಕೆಂಪು ಮಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಚಿತ್ತಾರಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು
· ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆ ನೇಯ್ಗೆ – ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆಯ ನಿದರ್ಶನ ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ
· ಸ್ಟಿಯಟೈಟ್ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆ ಕಲೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತ್ತು
· ದಂತದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಚನ್ಹುದಾರೋ ಪ್ರಸಿದ್ಧ
ವ್ಯಾಪಾರ
· ಮೆಸೊಪೊಟೋಮಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರ ಮತ್ತು ಭೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು
· ಲೋಥಲ್ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿತ್ತು
· ರಫ್ತು: ಹತ್ತಿ ಬಟ್ಟೆ, ಮಣಿಗಳು, ಕಂಚಿನ ವಸ್ತುಗಳು, ಮಡಕೆಗಳು, ಶಂಖದ ವಸ್ತುಗಳು
· ಆಮದು: ಬೆಳ್ಳಿ, ತವರ, ಲ್ಯಾಪಿಸ್ ಲಾಜುಲಿ (ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ), ಅಭ್ರಕ, ವೈಡೂರ್ಯ
· ತೂಕದ ಮಾನಗಳು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು – 16 ಮತ್ತು 64 ರ ಗುಣಕಗಳಲ್ಲಿ ತೂಕದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
· ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು
7. ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಭಾಷೆ
ಲಿಪಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು:
· ಇದು ಚಿತ್ರಲಿಪಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 400-600 ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ
· ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಎಡಕ್ಕೆ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು
· ಹರಪ್ಪಾ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಭಾಷೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ
· ಮುದ್ರೆಗಳು ಲಿಪಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದ್ದವು
ಮುದ್ರೆಗಳು (Seals) :
· ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಟಿಯಟೈಟ್ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸಣ್ಣ ಚೌಕಾಕಾರದ ಮುದ್ರೆಗಳು (2×2 ಇಂಚು)
· ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಗೇಟ್, ಚರ್ಟ್, ತಾಮ್ರ, ಫೈಯೆನ್ಸ್, ಟೆರಾಕೋಟಾಗಳಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು
· ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ – ಯುನಿಕಾರ್ನ್ (ಏಕಶೃಂಗ), ಎಮ್ಮೆ, ಖಡ್ಗಮೃಗ, ಹುಲಿ, ಆನೆ, ಬೈಸನ್, ಮೇಕೆ
· ಮುದ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಲಿಪಿ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ
· ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಗುರುತಿಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು
· ಕೆಲವು ಮುದ್ರೆಗಳು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ದಂತದಲ್ಲೂ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
8. ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆರಾಧನೆ
ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಈ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಕೊಂಬುಗಳಿರುವ, ಯೋಗಾಸನದಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಯ ಚಿತ್ರವಿದೆ. ದೇವತೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಆನೆ, ಹುಲಿ, ಖಡ್ಗಮೃಗ, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಕಾಲಡಿ ಎರಡು ಜಿಂಕೆಗಳಿವೆ. ಇದನ್ನು ಶಿವನ ಆದಿರೂಪ ಎಂದು ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ .
ಆರಾಧನಾ ವಿಧಾನಗಳು:
· ಮಾತೃದೇವತೆಯ ಪೂಜೆ – ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ ಶಿಲ್ಪಗಳು (ಟೆರಾಕೋಟಾ) ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮಂಜಲದಂತಹ ಆಕೃತಿ, ಕುತ್ತಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾರಗಳು
· ವೃಕ್ಷ ಪೂಜೆ – ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷದ ಪೂಜೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ
· ನಾಗ ಪೂಜೆ – ಸರ್ಪಗಳ ಆರಾಧನೆ
· ಶಿಲಾಲಿಂಗ ಪೂಜೆ – ಹರಪ್ಪಾದಲ್ಲಿ ಶಿಲಾಲಿಂಗ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ
· ಯೋಗ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಿಚಯವಿತ್ತು – ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿನ ಯೋಗಾಸನ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ
· ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳು – ಕಾಲಿಬಂಗನ್ ನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
· ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪೂಜೆ ಕೂಡ ಇತ್ತು
9.ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿ
ಆಹಾರ : ಗೋಧಿ, ಬಾರ್ಲಿ, ಅಕ್ಕಿ, ಮೀನು, ಮಾಂಸ, ಹಣ್ಣುಗಳು, ತರಕಾರಿಗಳು
ಉಡುಗೆ ತೊಡುಗೆ :
· ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಉಣ್ಣೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು
· ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಬ್ಬರೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು
· ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ, ಕಂಠಹಾರ, ಕಡಗ, ಉಂಗುರ, ನಡುಕಟ್ಟು, ಕರ್ಣಾಭರಣ, ಸಿಂಧೂರಗಳ ಬಳಕೆಯಿತ್ತು
· ಪುರುಷರು ಗಡ್ಡ ಮತ್ತು ಮೀಸೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದರು, ವಿವಿಧ ಕೇಶ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದ್ದವು
· ಪುರುಷರು ಒಂದು ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಶಾಲು ಹೊದೆಯುತ್ತಿದ್ದರು
ಸೌಂದರ್ಯ ವರ್ಧಕಗಳು :
· ಸಿಂಧೂರ (Cinnabar) ಬಳಕೆ ಇತ್ತು
· ಕಾಡಿಗೆ (Collyrium) ಮತ್ತು ಲಿಪ್ಸ್ಟಿಕ್ ಗಳ ಪರಿಚಯವಿತ್ತು
· ದರ್ಪಣಗಳ ಬಳಕೆ ಇತ್ತು
ಮನರಂಜನೆ :
· ಸ್ಟೇಡಿಯಂನಂತಹ ರಚನೆ (ಧೋಲಾವೀರಾ)
· ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಮಗಳ ಶಿಲ್ಪ
· ಚದುರಂಗದಂತಹ ಆಟದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ದಾಳಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ
· ಸೆರಾಮಿಕ್ ಆಟಿಕೆಗಳು, ಚಕ್ರಗಳಿರುವ ಆಟದ ಬಂಡಿಗಳು
· ಶಿಳ್ಳೆಗಳು, ರ್ಯಾಟಲ್ಸ್ (ಸದ್ದು ಮಾಡುವ ಆಟಿಕೆಗಳು)
ಸಮಾಜಿಕ ರಚನೆ :
· ಸಮಾಜವನ್ನು ಮೂರು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು – ಆಡಳಿತ ವರ್ಗ, ವ್ಯಾಪಾರಿ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗ
· ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ (ಸಾಪೇಕ್ಷ ಸಮಾನತೆ)
· ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಗೌರವದ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು
· ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಎರಡೂ ಇದ್ದವು
ಸಮಾಧಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು :
· ಪೂರ್ಣ ಶವ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ಭಾಗಶಃ ಅಸ್ಥಿ ಸಮಾಧಿ ಎರಡೂ ಪದ್ಧತಿಗಳಿದ್ದವು
· ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರೊಂದಿಗೆ ಮಡಕೆಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಕನ್ನಡಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು
· ಲೋಥಲ್ನಲ್ಲಿ ದ್ವಿಶವಸಂಸ್ಕಾರ (ಪುರುಷ-ಮಹಿಳೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ) ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ
· ಹರಪ್ಪಾದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಸಮಾಧಿ ಪದ್ಧತಿಗಳು – R-37 ಮಾದರಿ ಮತ್ತು H-ಮಾದರಿ
· ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಮಾಧಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ
· ರೋಪಡ್ನಲ್ಲಿ ನಾಯಿಯ ಸಮಾಧಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ
10. ಕಲೆ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆ
ಶಿಲಾ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು:
· ದಾಢಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಶಿಲ್ಪ (Priest-King): ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ, ಸ್ಟಿಯಟೈಟ್ ಕಲ್ಲು, ಟ್ರೆಫಾಯಿಲ್ ಮಾದರಿಯ ಶಾಲು
· ಪುರುಷನ ಧಡ (Male Torso): ಹರಪ್ಪಾ, ಕೆಂಪು ಮರಳುಗಲ್ಲು, ಸಾಕೆಟ್ ಹೊಂದಿದೆ
ಕಂಚಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು:
· ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಮಗಳು: ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ, 4 ಇಂಚು, ಮೇಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನ
· ಎಮ್ಮೆಯ ಪ್ರತಿಮೆ: ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ
ಟೆರಾಕೋಟಾ (ಮಣ್ಣಿನ) ಪ್ರತಿಮೆಗಳು:
· ಮಾತೃದೇವತೆಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು: ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದಲ್ಲಿ
· ಕೊಂಬುಗಳಿರುವ ದೇವತೆಯ ಮುಖವಾಡ
· ಆಟಿಕೆಗಳು: ಬಂಡಿಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಶಿಳ್ಳೆಗಳು
ಮಡಕೆಗಳು:
· ಕೆಂಪು ಮಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಚಿತ್ತಾರಗಳು
· ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು
· ರಾಟೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮಡಕೆಗಳು (ವೀಲ್ ಮೇಡ್)
11. ಅವನತಿ
ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅವನತಿಗೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ:
NCERT ಆಧಾರ: ಹೊಸ NCERT ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ: ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಒಣಗುವಿಕೆ . ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ಮಧ್ಯ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ ಒಣಗಿದಾಗ ಕಾಲಿಬಂಗನ್ ಮತ್ತು ಬನವಾಲಿಯಂತಹ ನಗರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಯಿತು .
ಪ್ರಮುಖ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು:
· ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ: ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವಿಕೆ
· ನದಿಯ ಪಾತ್ರ ಬದಲಾವಣೆ: ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ
· ಅತಿಯಾದ ಅರಣ್ಯನಾಶ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಅವನತಿ
· ಪ್ರವಾಹಗಳು: ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಪದರಗಳು ಪ್ರವಾಹದ ಸಾಕ್ಷಿ
· ಆರ್ಯರ ದಾಳಿ: ಮಾರ್ಟಿಮರ್ ವೀಲರ್ ಅವರ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಆದರೆ ಈಗ ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ
· ವ್ಯಾಪಾರ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಗಿತ
· ನಗರಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು – ಹಳೆಯ NCERT ಈ ಅಂಶವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ
ಅವನತಿಯ ನಂತರ:
ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಂಶಗಳು ಉತ್ತರ-ಹರಪ್ಪಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋರ್ವೆ, ಸೋಠಿ, ರಂಗಪುರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಹರಪ್ಪಾದ ಕುಶಲಕರ್ಮ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮುಂದುವರೆದವು .
12. ಸಿಂಧೂ ಬಯಲಿನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ (ಕ್ವಿಕ್ ರಿವಿಷನ್ಗಾಗಿ)
· ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ: ರಾಖೀಗಢಿ (ಹರಿಯಾಣ)
· ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರ: ಧೋಲಾವೀರಾ (ಗುಜರಾತ್)
· ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ನಗರ: ಲೋಥಲ್ (ಗುಜರಾತ್)
· ಮೊದಲ ಪತ್ತೆಯಾದ ನಗರ: ಹರಪ್ಪಾ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ)
· ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಗರ: ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ)
· ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳ ಸ್ಥಳ: ಕಾಲಿಬಂಗನ್ (ರಾಜಸ್ಥಾನ)
· ಕುದುರೆಯ ಅವಶೇಷ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸ್ಥಳ: ಸುರ್ಕೊಟಡಾ (ಗುಜರಾತ್)
· ಒಂಟೆಯ ಅವಶೇಷ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸ್ಥಳ: ಕಾಲಿಬಂಗನ್ (ರಾಜಸ್ಥಾನ)
· ಮಣಿಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರ: ಚನ್ಹುದಾರೋ (ಸಿಂಧ್)
· ತಾಮ್ರದ ಒಂಟೆಗಾಡಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸ್ಥಳ: ಧೋಲಾವೀರಾ
· ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ಪಾತ್ರೆಗಳು: ಹರಪ್ಪಾ
· ದಂತದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾದ ಸ್ಥಳ: ಚನ್ಹುದಾರೋ
· ಕೋಟೆ ಇಲ್ಲದ ಏಕೈಕ ನಗರ: ಚನ್ಹುದಾರೋ
· ಅಕ್ಕಿ ಬೆಳೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ದೊರೆತ ಸ್ಥಳ: ಲೋಥಲ್ ಮತ್ತು ರಂಗಪುರ
· ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿದ ಭೂಮಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಸ್ಥಳ: ಕಾಲಿಬಂಗನ್
· ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರಾ ತಾಣ (2021): ಧೋಲಾವೀರಾ