Shathavahana Dynasty
ಶಾತವಾಹನರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸ: ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನ (ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ)
ಪೀಠಿಕೆ: ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ
ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ, ಮೌರ್ಯರ ಪತನಾನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಲೆ ಎತ್ತಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬಾಳಿದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವೆಂದರೆ ಶಾತವಾಹನರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ. ಇವರು ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ 1ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ 3ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ (ಸುಮಾರು 460 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ) ಭಾರತದ ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು . ಇವರು ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಆಳಿದ ಮೊದಲ ಹಿರಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ . ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕುಷಾಣರು ಮತ್ತು ಶಕರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಶಾತವಾಹನರು ದಕ್ಷಿಣದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಇವರನ್ನು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಂಧ್ರ ಅಥವಾ ಆಂಧ್ರಭೃತ್ಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳು:
· ಪುರಾಣಗಳು (ಮತ್ಸ್ಯ, ವಿಷ್ಣು, ಭಾಗವತ, ವಾಯು ಪುರಾಣಗಳು)
· ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ನ ಗ್ರಂಥ
· ಗುಣಾಢ್ಯನ ಬೃಹತ್ಕಥಾ
· ಹಾಲನ ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ
· ಸಿಲೋನಿನ ಬೌದ್ಧ ಗ್ರಂಥಗಳು
· ಕನ್ನೇರಿ, ನಾನಾಘಾಟ್, ಗಿರ್ನಾರ, ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನಗಳು
· ನಾಣ್ಯಗಳು
ಅಧ್ಯಾಯ 1: ಮೂಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆ
ಶಾತವಾಹನರ ಮೂಲದ ಬಗ್ಗೆ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ. ಕೆಲವರು ಇವರನ್ನು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದವರೆಂದು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದವರೆಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.
· ಸ್ಥಾಪಕ: ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಸಿಮುಖ .
· ಪೂರ್ವ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನರು ಮೌರ್ಯರ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದರು .
· ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಣೆ: ಸಿಮುಖನು ಕಣ್ವ ಸಂತತಿಯ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಸುಶರ್ಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಸ್ವತಂತ್ರನಾದನು .
· ರಾಜಧಾನಿ: ಇವರ ಆರಂಭಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ಪೈಥಾನ್ (ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ), ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಔರಂಗಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ . ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಮರಾವತಿ (ಧಾನ್ಯಕಟಕ) ಸಹ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಸಿಮುಖನ ಆರಂಭದ ರಾಜಧಾನಿ ಶ್ರೀಕಾಕುಲಂ ಆಗಿತ್ತು .
ಶಾತವಾಹನರ ಮೂಲದ ಬಗ್ಗೆ ವಾದಗಳು:
1. ತೆಲುಗು ಮೂಲ: ಪ್ರೊ.ರಾಪ್ಸನ್, ವಿ.ಎ. ಸ್ಮಿತ್ ಮತ್ತು ಭಂಡಾರಕರ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಶಾತವಾಹನರ ನೆಲೆ ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಗುಂಟೂರು, ಪೈಥಾನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು. ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಆಂಧ್ರರೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಅಶೋಕನ 12ನೇ ಶಿಲಾಶಾಸನದಲ್ಲಿ “ಆಂಧ್ರ ಭೃತ್ಯ” ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ .
2. ಕನ್ನಡ ಮೂಲ: ಕೆ.ಪಿ.ಜಯಸ್ವಾಲ್ ಮತ್ತು ರಾಯ್ ಚೌಧರಿಯವರ ಪ್ರಕಾರ ಇವರು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಹಿರೇಹಡಗಲಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನವು ಇವರ ಮೂಲನೆಲೆ ಶಾತನರಹಟ್ಟಿ (ಶಾತವಾಹನಿಹಾರ) ಅಂದರೆ ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಾಸಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ .
ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪುವ ವಾದವೆಂದರೆ ಅವರು ಆಂಧ್ರ ಮೂಲದವರು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ .
ಅಧ್ಯಾಯ 2: ಪ್ರಮುಖ ಆಳ್ವಕರು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ
ಶಾತವಾಹನರ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸವು ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ದೊರೆಗಳ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣದಂತೆ 30 ಅರಸರು ಸುಮಾರು 460 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ . ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾದ ಕೆಲವರ ವಿವರಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:
2.1. ಸಿಮುಖ (Simuka) – ವಂಶ ಸ್ಥಾಪಕ
· ಆಳ್ವಿಕೆ: ಕ್ರಿ.ಪೂ. 235ರ ಸುಮಾರು (ವಿವಾದಾಸ್ಪದ) .
· ಸಾಧನೆಗಳು:
· ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ .
· ಕಣ್ವ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಸುಶರ್ಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ .
· ಪೈಥಾನ್ ಇವನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆರಂಭದ ರಾಜಧಾನಿ ಶ್ರೀಕಾಕುಲಂ .
· 23 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು .
· ನಾನಾಘಾಟ್ ಶಾಸನವು ಇವನನ್ನು “ರಾಜ ಸಿಮುಖ ಶಾತವಾಹನ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದೆ .
· ಜೈನ ಗ್ರಂಥವೊಂದು ಸಿಮುಖನಿಗೆ “ಶಾಲಿವಾಹನ” ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆ .
2.2. ಕೃಷ್ಣ/ಕಾನ್ಹ (Krishna/Kanha) – ಸಿಮುಖನ ತಮ್ಮ
· ಆಳ್ವಿಕೆ: ಸಿಮುಖನ ನಂತರ .
· ಸಾಧನೆಗಳು:
• ನಾಸಿಕ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮಾಡಿದ.
· ನಾಸಿಕ್ನಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ .
2.3. ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿ (Satakarni I) – ಮೊದಲ ಮಹಾನ್ ದೊರೆ
· ಸಂಬಂಧ: ಸಿಮುಖನ ಮಗ .
· ಸಾಧನೆಗಳು:
· ಆರಂಭಿಕ ಶಾತವಾಹನರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ .
· ಅನುಪ, ಮಾಳವ, ವಿದರ್ಭ, ನಾಸಿಕ, ಬಿರಾರ್, ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಭಾರತಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತದಿಂದ ಕೊಂಕಣದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು .
· ತನ್ನ ವಿಜಯಗಳ ಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥ ಅಶ್ವಮೇಧ ಮತ್ತು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ .
· ದಕ್ಷಿಣ ಪಥ ಸಾರ್ವಭೌಮ, ದಕ್ಷಿಣಾಪಥಪತಿ ಮತ್ತು ಅಪ್ರತಿಹಿತ (ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು) ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಪಡೆದ .
· ಇವನ ಸಾಧನೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಇವನ ಪತ್ನಿ ನಾಗನೀಕಳ ನಾನಾಘಾಟ್ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ .
2.4. ಎರಡನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿ (Satakarni II)
· ಆಳ್ವಿಕೆ: ಸುಮಾರು 56 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳಿದನು .
· ಸಾಧನೆಗಳು: ತೆಲಂಗಾಣ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ.
2.5. ಹಾಲ (Hala) – ಸಾಹಿತ್ಯ ಪೋಷಕ
· ಸ್ಥಾನಮಾನ: ಶಾತವಾಹನರ ಏಳನೇ ದೊರೆ .
· ಸಾಧನೆಗಳು:
· ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾವ್ಯ “ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ” (ಗಾಹಾಸತ್ತಸಾಈ) ಯ ಕರ್ತೃ. ಇದರಲ್ಲಿ 700 ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಶಿವನ ಸ್ತುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ .
· “ಕವಿ ಪುಂಗವ” (ಕವಿರಾಜ) ಎಂಬ ಬಿರುದು ಪಡೆದ .
· ಇವನ ರಾಜ್ಯಭಾಷೆ ಪ್ರಾಕೃತವಾಗಿತ್ತು .
· “ಲೀಲಾವತಿ ಪರಿಣಯ” ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಾರ ಹಾಲನು ಸಿಲೋನ್ (ಶ್ರೀಲಂಕಾ) ದಂಡೆಯಾತ್ರೆ ನಡೆಸಿ ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಲೀಲಾವತಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು .
· ಕ್ರಿ.ಶ. 78ರಲ್ಲಿ ಶಾಲಿವಾಹನ ಶಕೆ ಅಥವಾ ಶಕವರ್ಷವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಹಾಲನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ .
2.6. ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿ (Gautamiputra Satakarni) – ಮಹಾನ್ ದೊರೆ
· ಆಳ್ವಿಕೆ: ಕ್ರಿ.ಶ. 86–110 (ಅಂದಾಜು) .
· ಸಂಬಂಧ: ತಾಯಿ ಗೌತಮೀ ಬಾಲಾಶ್ರೀ .
· ಸಾಧನೆಗಳು:
· ಶಾತವಾಹನರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ದೊರೆ .
· ಶಕ ದೊರೆ ನಹಪಾನನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಕಳೆದುಹೋದ ಶಾತವಾಹನರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ .
· ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ಷತ್ರಪ, ಯವನ (ಇಂಡೋ-ಗ್ರೀಕ್), ಪಹ್ಲವ (ಪಾರ್ಥಿಯನ್) ಮೊದಲಾದ ವಿದೇಶಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ.
· ಬಿರುದುಗಳು:
· ತ್ರೈ ಸಮುದ್ರ ತೋಯಾ ಪಿತಾವಾಹನ: ಮೂರು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳವನು (ವಿಶಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸೂಚಕ) .
· ಶಾತವಾಹನ ಕುಲ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತ: ಶಾತವಾಹನ ಕುಲದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಕ .
· ದಕ್ಷಿಣ ಪಥೇಶ್ವರ: ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗದ ಒಡೆಯ .
· ಇವನ ಸಾಧನೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಇವನ ತಾಯಿ ಗೌತಮೀ ಬಾಲಾಶ್ರೀಯಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾಸಿಕ್ (ಗುಹಾಂತರ) ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ .
2.7. ವಾಸಿಷ್ಠೀಪುತ್ರ ಪುಲುಮಾವಿ (Vashishtiputra Pulumavi)
· ಸಂಬಂಧ: ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ .
· ಸಾಧನೆಗಳು:
· ದಕ್ಷಿಣ ಪಥೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ .
· ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ಧಾನ್ಯಕಟಕ (ಅಮರಾವತಿ) ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರ.
· ಶಕ ದೊರೆ ರುದ್ರದಾಮನ I ನ ಮಗಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದ.
2.8. ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿ (Yajna Sri Satakarni) – ಕೊನೆಯ ಮಹಾನ್ ದೊರೆ
· ಆಳ್ವಿಕೆ: ಕ್ರಿ.ಶ. 152–181 (ಅಂದಾಜು).
· ಸಾಧನೆಗಳು:
· ಶಾತವಾಹನರ ಕೊನೆಯ ಮಹಾನ್ ದೊರೆ ಮತ್ತು ಶಾತವಾಹನರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆ .
· ಉತ್ತರ ಕೊಂಕಣ ಮತ್ತು ಮಾಳವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಶಕರಿಂದ ಮರಳಿ ಪಡೆದ.
· ಇವನ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹಡಗಿನ ಚಿಹ್ನೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಇವನ ಕಾಲದ ಸಮುದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ .
2.9. ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆಗಳು
ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ:
ರಾಜನ ಹೆಸರು ವಿವರಣೆ
ಪುಲೋಮಾವಿ III (ಅಥವಾ ಎರಡನೇ ಪುಲಿಮಾಯಿ) ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೂಲಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ . ಇವನು ಕ್ರಿ.ಶ. 241–248ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ.
ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿ ಶಾತವಾಹನರ ಕೊನೆಯ ಮಹಾನ್ ದೊರೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆ .
ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಂತರ ಬಂದ ದೊರೆಗಳು ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ನಂತರ ಪುಲೋಮಾವಿ III ಕೊನೆಯ ದೊರೆಯಾಗಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದನು. ಇವನ ಮರಣಾನಂತರ, ಮಹಾನ್ ಶಾತವಾಹನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಛಿದ್ರವಾಗಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ಅಭೀರ, ಚುಟು, ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವ ಮುಂತಾದ ಸಣ್ಣ ರಾಜಮನೆತನಗಳು ತಲೆಯೆತ್ತಿದವು.
ಅಧ್ಯಾಯ 3: ಶಾತವಾಹನರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಶಾತವಾಹನರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮೌರ್ಯರ ಆಡಳಿತ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿತ್ತು.
3.1. ಕೇಂದ್ರ ಆಡಳಿತ
· ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಅಧಿಕಾರಿ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು.
· ರಾಜನ ಆಪ್ತ ಸಲಹೆಗಾರ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕನನ್ನು ರಾಜಮಾತ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಮಹಾಮಾತ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
· ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ರಾಯಭಾರಿಯನ್ನು ಮಹಾಸಂಧಿ ವಿಗ್ರಾಹಿತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಸರಕು ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕನನ್ನು ಬಂಡಾರಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
· ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷ ಅಥವಾ ಖಜಾಂಚಿಯನ್ನು ಹೆರಾಣಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ರಾಜಾಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವವನನ್ನು ಲೇಖಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
3.2. ವಿಭಾಗೀಯ ಆಡಳಿತ
· ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿವಿಧ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
· ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಆಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಆಹಾರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಅಮಾತ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಪಟ್ಟಣಗಳ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಗಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಅತ್ಯಂತ ಕಿರು ಆಡಳಿತ ಘಟಕವಾದ ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಗ್ರಾಮೀಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗವನ್ನು ವಿಷಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
3.3. ಇತರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು
· ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವದಳದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಅಶ್ವಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ನೌಕಾಪಡೆಯವನನ್ನು ನಾವಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
· ಸೇನಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಸೇನಾಪತಿ, ಮಹಾರಥಿ, ಮಹಾಭೋಜಕ ಮುಂತಾದ ಬಿರುದುಗಳಿದ್ದವು.
· ಶ್ರೇಣಿ (ವೃತ್ತಿ ಸಂಘ)ಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಶೇಠಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಅಧ್ಯಾಯ 4: ಶಾತವಾಹನರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ
ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ಸಮಾಜವು ಸಂಕೀರ್ಣ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಇದು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಸಮ್ಮಿಳನವಾಗಿತ್ತು.
4.1. ಕುಟುಂಬ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ
· ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬ ಪದ್ಧತಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿತ್ತು.
· ಶಾತವಾಹನರ ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ ಮಾತೃಪ್ರಧಾನತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅರಸರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗೌತಮೀಪುತ್ರ, ವಾಸಿಷ್ಠೀಪುತ್ರ, ಮಾಧರೀಪುತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದ್ದವು.
· ಮಹಿಳೆಯರು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಭೆ-ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬಹುದಿತ್ತು.
· ನಾಗನೀಕಳಂತಹ ಮಹಿಳೆಯರು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರು. ನಾನಾಘಾಟ್ ಶಾಸನವನ್ನು ನಾಗನೀಕಳೇ ರಚಿಸಿದ್ದಳು.
· ಗೌತಮೀ ಬಾಲಾಶ್ರೀ ತನ್ನ ಮಗ ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಸಾಧನೆಗಳ ಕುರಿತು ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದಳು.
· ಬಹುಪತ್ನೀತ್ವ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ರಾಜರು ಅನೇಕ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.
4.2. ವರ್ಗ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳು
· ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಗವೆಂಬ ಎರಡು ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿಭಾಗಗಳಿದ್ದವು.
· ಮಹಾರಥಿ, ಮಹಾಭೋಜಕ, ಸೇನಾಪತಿ ಮುಂತಾದ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರು ಉಚ್ಚ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದರು.
· ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಪತಿ (ಅಶ್ವದಳದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ), ನಾವಿಕ (ನೌಕಾಪಡೆಯವನು), ಹಲ್ಧಿಯ (ಉಳುವವನು) ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿದ್ದರು.
· ಗಾಮಣ್ಡ (ಗ್ರಾಮ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ), ಭೋಜಕ (ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿ) ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿದ್ದರು.
· ವೃತ್ತಿ ಆಧಾರಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ವರ್ಗಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದವು.
4.3. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ
· ಶಾತವಾಹನರು ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೋಷಿಸಿದರು.
· ಅವರು ಸ್ವತಃ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದ್ದರು.
· ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು.
· ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಉದಾರವಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಿದರು. ಬೌದ್ಧ ಭಿಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು (ವಿಹಾರಗಳು) ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
· ಜೈನ ಧರ್ಮವೂ ಸಹ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿತ್ತು.
· ನಾಸಿಕ್, ಕಾರ್ಲೆ, ಭಾಜಾ, ಕಾನ್ಹೇರಿ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
ಅಧ್ಯಾಯ 5: ಶಾತವಾಹನರ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ
ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲವು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಕಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಎರಡೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದವು.
5.1. ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಭೂಕಂದಾಯ
· ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಕೃಷಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದರು.
· ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯದ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಭೂಕಂದಾಯ.
· ಜನರು ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನದಲ್ಲಿ 1/6 ಭಾಗವನ್ನು (ಷಷ್ಠಾಂಶ) ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು.
· ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಕೆರೆ, ಬಾವಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು.
· ಭತ್ತ, ಗೋಧಿ, ಕಬ್ಬು, ಹತ್ತಿ ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.
5.2. ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ
· ಶಾತವಾಹನರು ರೋಮ್ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.
· ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಹಡಗಿನ ಚಿತ್ರವು ಸಮುದ್ರಯಾನ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
· ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಬಂದರುಗಳಾದ ಭರೂಚ, ಕಲ್ಯಾಣ್, ಸೋಪಾರ, ಚೌಲ್ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.
· ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ, ಅಮರಾವತಿ, ನಾಸಿಕ್, ಪೈಥಾನ್ ಮುಖ್ಯ ಒಳನಾಡಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.
· ರೋಮನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಗಸ್ಟಸ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರೋಮ್ ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧ ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು.
· ರೋಮ್ ನಿಂದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಆಮದಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು ದೊರಕಿವೆ.
5.3. ವೃತ್ತಿ ಸಂಘಗಳು (ಶ್ರೇಣಿಗಳು)
· ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಶ್ರೇಣಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಶೇಠಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
· ತೈಲಿಕರು (ತೈಲ ತಯಾರಕರು), ಕೊಲಿಯರು (ನೇಕಾರರು), ಓದನಿಕರು (ಗಣಿ ಕೆಲಸಗಾರರು) ಮುಂತಾದ ವೃತ್ತಿ ಸಂಘಗಳಿದ್ದವು.
· ಶ್ರೇಣಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
· ಶ್ರೇಣಿಗಳು ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.
5.4. ನಾಣ್ಯ ಪದ್ಧತಿ
· ಶಾತವಾಹನರು ವಿವಿಧ ಲೋಹಗಳ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ್ದರು.
· ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸುವರ್ಣ ಮತ್ತು ದೀನಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಕುಷಾಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.
· ಸೀಸ, ತಾಮ್ರ ಮತ್ತು ಪೊಟ್ಟಣದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಕರ್ಷಾಪಣ (ಕಾಸು), ಪಣ, ದ್ರಮ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
· ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪದ ಚಿಹ್ನೆ ಇತ್ತು.
· ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹಡಗಿನ ಚಿಹ್ನೆ ಇತ್ತು.
· ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಲಿಪಿಗಳಿದ್ದವು.
· ರಾಜರ ಭಾವಚಿತ್ರವುಳ್ಳ ನಾಣ್ಯಗಳೂ ಇದ್ದವು.
ಅಧ್ಯಾಯ 6: ಶಾತವಾಹನರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು
ಶಾತವಾಹನರು ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮಹಾನ್ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ಕಾಲವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನವೋದಯದ ಕಾಲ ಎನ್ನಬಹುದು.
6.1. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ
· ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರೀ ಪ್ರಾಕೃತ) ರಾಜ್ಯಭಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು.
· ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿವೆ.
· ಹಾಲನ ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ (ಗಾಹಾಸತ್ತಸಾಈ) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಾಕೃತ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 700 ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಶಿವನ ಸ್ತುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
· ಗುಣಾಢ್ಯನ ಬೃಹತ್ಕಥಾ (ವಡ್ಡಕಥಾ) ಪೈಶಾಚಿ ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.
· ಸರ್ವವರ್ಮನ ಕಾತಂತ್ರ ವ್ಯಾಕರಣ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.
· ಕಂದಾಚಾರ್ಯನು ಜೈನ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಭೂತಸಾರ, ರಾಯನಸಾರ, ಸಮಯಸಾರ, ಪ್ರವಚನಸಾರ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಾನುಪ್ರೇಕ್ಷಾ ಕೃತಿಗಳ ಕರ್ತೃ.
· ನಾಗಾರ್ಜುನನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಸೂತ್ರ ದ ಕರ್ತೃ.
6.2. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆ
· ಶಾತವಾಹನರು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಮಹಾನ್ ಪೋಷಕರಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಸ್ತೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಚೈತ್ಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿದರು.
· ಅಮರಾವತಿ ಸ್ತೂಪ (ಮಹಾಚೈತ್ಯ) ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಅಮರಾವತಿಯಲ್ಲಿದೆ.
· ಇಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಅಮರಾವತಿ ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
· ನಾಸಿಕ್, ಕಾರ್ಲೆ, ಭಾಜಾ, ಕಾನ್ಹೇರಿ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳು ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ.
· ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡವು ಇವರ ಕಾಲದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರ.
· ಕಾರ್ಲೆಯ ಚೈತ್ಯವು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಭವ್ಯವಾದ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ.
· ನಾಸಿಕ್ನ ಗುಹೆ ಸಂಖ್ಯೆ 3 ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ತಾಯಿ ಗೌತಮೀ ಬಾಲಾಶ್ರೀ ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು.
· ಶಾತವಾಹನರ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಯಕ್ಷ-ಯಕ್ಷಿಯರು, ಬೌದ್ಧ ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದವು.
6.3. ಧಾರ್ಮಿಕ ನೀತಿ
· ಶಾತವಾಹನರು ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೋಷಿಸಿದರು.
· ಅವರು ಸ್ವತಃ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ಉದಾರವಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಿದರು.
· ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು.
· ಅವರು ಬೌದ್ಧ ಭಿಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು (ವಿಹಾರಗಳು) ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
· ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿಯು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು.
· ನಾಗಾರ್ಜುನನಂತಹ ಬೌದ್ಧ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ್ದರು.
ಅಧ್ಯಾಯ 7: ಶಾತವಾಹನರ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಪತನ
7.1. ಶಾತವಾಹನರ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆಗಳು
· ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬೃಹತ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
· ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ ನೀಡಿ, ಅದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣರಾದರು.
· ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು. ಅಮರಾವತಿ, ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡದಂತಹ ಬೌದ್ಧ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣರಾದರು.
· ರೋಮ್ ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಕಾರಣರಾದರು.
· ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿದರು. ಅಮರಾವತಿ ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿಯ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು.
· ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು.
· ನಾಣ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಜರ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ ಮೊದಲ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಮನೆತನ ಇವರದು.
7.2. ಶಾತವಾಹನರ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು
· ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಂತರ ಬಂದ ದೊರೆಗಳು ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದರು.
· ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತದ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
· ಶಾತವಾಹನರ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ಅಭೀರ, ಚುಟು, ಪಲ್ಲವ ಮುಂತಾದವರು ಸ್ವತಂತ್ರರಾದರು.
· ಆಂತರಿಕ ಕಲಹಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಹೋರಾಟಗಳು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿದವು.
· ಶಕರೊಂದಿಗಿನ ನಿರಂತರ ಯುದ್ಧಗಳು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಖಾಲಿ ಮಾಡಿದವು.
· ಕ್ರಿ.ಶ. 3ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ ಶಾತವಾಹನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಸಿಯಿತು.
· ಪುಲೋಮಾವಿ III (ಎರಡನೇ ಪುಲಿಮಾಯಿ) ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆಯಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಕ್ರಿ.ಶ. 241–248ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದನು.
· ಇವನ ಮರಣಾನಂತರ, ಮಹಾನ್ ಶಾತವಾಹನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಛಿದ್ರವಾಗಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ಅಭೀರ, ಚುಟು, ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವ ಮುಂತಾದ ಸಣ್ಣ ರಾಜಮನೆತನಗಳು ತಲೆಯೆತ್ತಿದವು.
ಅಧ್ಯಾಯ 8: ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಗತಿಗಳ ಸಾರಾಂಶ
· ಶಾತವಾಹನ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ: ಸಿಮುಖ
· ಸಿಮುಖನು ಸೋಲಿಸಿದ ಕೊನೆಯ ಕಣ್ವ ದೊರೆ: ಸುಶರ್ಮ
· ಆರಂಭಿಕ ರಾಜಧಾನಿ: ಪೈಥಾನ್ (ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ) , ನಂತರದ ರಾಜಧಾನಿ: ಅಮರಾವತಿ (ಧಾನ್ಯಕಟಕ)
· ಮೊದಲ ಮಹಾನ್ ದೊರೆ: ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿ
· ಒಂದನೇ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ನಾನಾಘಾಟ್ ಶಾಸನದ ಕರ್ತೃ: ನಾಗನೀಕ
· ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ ಕಾವ್ಯದ ಕರ್ತೃ: ಹಾಲ
· ಶಾತವಾಹನರ ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾನ್ ದೊರೆ: ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿ
· ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ತಾಯಿ: ಗೌತಮೀ ಬಾಲಾಶ್ರೀ
· ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಶಾಸನ: ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನ
· ಗೌತಮೀಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಬಿರುದು: ತ್ರೈ ಸಮುದ್ರ ತೋಯಾ ಪಿತಾವಾಹನ, ದಕ್ಷಿಣ ಪಥೇಶ್ವರ
· ಶಾತವಾಹನರ ಕೊನೆಯ ಮಹಾನ್ ದೊರೆ: ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿ
· ಯಜ್ಞಶ್ರೀ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ನಾಣ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಚಿಹ್ನೆ: ಹಡಗು
· ಶಾತವಾಹನರ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ: ಪುಲೋಮಾವಿ III (ಎರಡನೇ ಪುಲಿಮಾಯಿ)
· ಶಾತವಾಹನರ ರಾಜ್ಯಭಾಷೆ: ಪ್ರಾಕೃತ
· ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ: ಗಾಥಾಸಪ್ತಶತಿ, ಬೃಹತ್ಕಥಾ
· ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ: ನಾಗಾರ್ಜುನ
· ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕ: ಅಮರಾವತಿ ಸ್ತೂಪ
· ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗುಹಾಂತರ ದೇವಾಲಯಗಳು: ನಾಸಿಕ್, ಕಾರ್ಲೆ, ಭಾಜಾ, ಕಾನ್ಹೇರಿ
· ಭೂಕಂದಾಯದ ಪ್ರಮಾಣ: 1/6 ಭಾಗ (ಷಷ್ಠಾಂಶ)
· ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದ ದೇಶ: ರೋಮ್
· ವೃತ್ತಿ ಸಂಘದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ: ಶೇಠಿ
· ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ: ಗ್ರಾಮೀಣಿ